Phát triển cảm xúc – xã hội là một phần quan trọng trong quá trình trưởng thành của trẻ. Đây là nền tảng giúp trẻ hiểu bản thân, hình thành mối quan hệ với người khác và điều chỉnh hành vi trong các tình huống xã hội. Bài viết dưới đây sẽ tổng hợp những cột mốc chính trong quá trình phát triển này, từ sơ sinh đến tuổi vị thành niên.

Nguồn ảnh: Canva

Giai đoạn sơ sinh (0–12 tháng)

Phát triển cảm xúc:

• Trẻ bắt đầu biểu lộ những cảm xúc cơ bản như vui vẻ, tức giận, sợ hãi.
   
• Nhận biết cảm xúc của người lớn thông qua giọng nói, nét mặt.
   
• Gắn bó tình cảm chặt chẽ với người chăm sóc chính.

Phát triển xã hội:

• Hình thành sự gắn bó an toàn (attachment).
   
• Nhận ra người quen và người lạ.
   
• Biểu hiện lo âu khi tách khỏi người thân.

Giai đoạn chập chững biết đi (1–3 tuổi)

Phát triển cảm xúc:

• Xuất hiện cảm xúc phức tạp hơn như ghen tị, xấu hổ, tự hào.
   
• Bắt đầu nhận thức về “cái tôi” và thể hiện sự độc lập.
   
• Thường xuyên nổi cáu khi không được đáp ứng nhu cầu.

Phát triển xã hội:

• Tương tác xã hội chủ yếu thông qua chơi song song với bạn.
   
• Học cách bắt chước hành vi của người lớn.
   
• Hình thành ý thức tự chủ.

Giai đoạn mẫu giáo (3–5 tuổi)

Phát triển cảm xúc:

• Biết gọi tên cảm xúc và diễn đạt bằng lời.
   
• Hình thành sự đồng cảm với người khác.
   
• Nhận thức được đúng – sai, cảm thấy tự hào hoặc tội lỗi.

Phát triển xã hội:

• Bắt đầu thiết lập các mối quan hệ bạn bè đầu tiên.
   
• Chơi theo nhóm, biết chia sẻ và chờ đến lượt.
   
• Phát triển kỹ năng xã hội thông qua chơi giả tưởng.

Tuổi tiểu học (6–12 tuổi)

Phát triển cảm xúc:

• Kiểm soát cảm xúc tốt hơn, biết che giấu cảm xúc khi cần.
   
• Cảm xúc gắn liền với thành tích và mối quan hệ xã hội.
   
• Tăng cường khả năng tự đánh giá bản thân.

Phát triển xã hội:

• Quan hệ bạn bè trở nên sâu sắc và ổn định hơn.
   
• Biết tuân thủ quy tắc, hợp tác trong nhóm.
   
• Hiểu và chấp nhận góc nhìn của người khác.

Tuổi vị thành niên (12–18 tuổi)

Phát triển cảm xúc:

• Trải qua nhiều biến động cảm xúc do thay đổi nội tiết tố.
   
• Bắt đầu hình thành bản sắc cá nhân (identity).
   
• Có thể gặp khủng hoảng về bản thân và giá trị sống

Phát triển xã hội:

• Ảnh hưởng mạnh từ bạn bè và nhóm xã hội.
   
• Bắt đầu xây dựng các mối quan hệ tình cảm.
   
• Hướng đến sự độc lập và tự định hướng cuộc sống.

Lưu ý dành cho cha mẹ và người chăm sóc

• Mỗi trẻ phát triển với tốc độ khác nhau, không nên quá lo lắng nếu trẻ chưa đạt một số mốc ở thời điểm nhất định.
   
• Tạo môi trường yêu thương, an toàn và khuyến khích trẻ thể hiện cảm xúc là cách tốt nhất để hỗ trợ sự phát triển cảm xúc – xã hội.
   
• Nếu thấy trẻ có dấu hiệu rối loạn cảm xúc kéo dài (thường xuyên buồn bã, cáu gắt, không kết nối với người khác…), nên tham khảo ý kiến chuyên gia tâm lý.

Tài liệu tham khảo

American Psychological Association. (2023). Emotional development in children. https://www.apa.org/topics/children/emotional-development

Berk, L. E. (2018). Development through the lifespan (7th ed.). Pearson Education.

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Erikson, E. H. (1963). Childhood and society (2nd ed.). W. W. Norton & Company.

Feldman, R. S. (2017). Child development (7th ed.). Pearson Education.