Cầm tấm bằng trên tay – chưa chắc cầm được việc làm.
Theo Tổng cục Thống kê 6 tháng đầu năm 2025, thanh niên 15–24 tuổi có tỷ lệ thất nghiệp gần 8%, gấp gần 4 lần tỷ lệ chung 2,2%.
Vậy vì sao giấc mơ “có bằng là có việc” lại dễ vỡ?

Tấm bằng: Giá trị có thật

Bằng cấp vẫn là “tấm vé vào cửa” cho nhiều cơ hội nghề nghiệp, đặc biệt ở những lĩnh vực như nhà nước, giáo dục hay y tế, nơi bằng đại học vẫn là tiêu chuẩn bắt buộc. Số liệu của Tổng cục Thống kê cho thấy lực lượng lao động có bằng cấp hoặc chứng chỉ nghề đang tăng lên, từ 28,3% năm 2024 lên 29,1% trong quý II/2025 – một tín hiệu cho thấy xã hội ngày càng coi trọng nền tảng học thuật chính quy. Với sinh viên và gia đình, tấm bằng không chỉ là minh chứng cho nhiều năm nỗ lực mà còn là niềm tin rằng con đường phía trước sẽ rộng mở hơn.

Giấc mơ: “Có bằng là có việc”

Đó là một niềm tin quen thuộc – nhưng ngày càng mong manh. Thế hệ trước từng sống trong bối cảnh mà tấm bằng đại học gần như gắn liền với một công việc ổn định, vì số người có bằng còn ít và nhu cầu nhân lực có chuyên môn lại cao. Chính ký ức ấy khiến nhiều sinh viên ngày nay vẫn nghĩ rằng chỉ cần hoàn thành bốn năm học là có thể bước thẳng vào thị trường lao động. Nhưng thực tế thị trường hiện đại đã khác: số lượng cử nhân ngày càng nhiều, trong khi cạnh tranh việc làm khốc liệt hơn, khiến “có bằng” không còn đồng nghĩa với “có việc”.

Thực tế: Thất nghiệp và lệch pha

Quý II năm 2025, tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm thanh niên Việt Nam vẫn ở mức khoảng 8%, cao gấp nhiều lần so với tỷ lệ chung. Cùng thời điểm, cả nước có khoảng 1,35 triệu thanh niên (từ 15-24 tuổi) không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo, chiếm 10,1%. Không chỉ dừng lại ở việc thất nghiệp, nhiều cử nhân khi tìm được việc cũng phải đối diện với tình trạng “lệch nghề, lệch ngành”, vì không thể tìm được công việc như mong đợi, khiến thu nhập thực tế thấp hơn đáng kể so với những người làm đúng chuyên môn, thậm chí mất tới hàng chục phần trăm thu nhập chỉ vì sự không khớp giữa bằng cấp và công việc.

Khoảng cách giữa giấc mơ và thực tế

Nhiều doanh nghiệp thẳng thắn cho rằng sinh viên mới ra trường còn để trống những năng lực quan trọng: từ kỹ năng số, khả năng phân tích cho tới kỹ năng mềm như giao tiếp hay làm việc nhóm. Hồ sơ của không ít bạn gần như chỉ có tấm bằng, thiếu vắng dấu ấn của các kỳ thực tập hay dự án thực tế, khiến nhà tuyển dụng khó hình dung về năng lực thật. Bên cạnh đó, cơ hội việc làm lại tập trung chủ yếu tại những đô thị lớn như TP.HCM, Hà Nội hay các khu công nghiệp. Thế nhưng, không ít sinh viên ngại dịch chuyển, dẫn tới khoảng cách giữa nơi có nhu cầu và nơi có nguồn cung lao động ngày càng rộng thêm.

Vượt qua thực tế: Lối đi cho sinh viên

Tấm bằng chỉ là khởi đầu – không phải điểm đến. Để biến tấm bằng thành cánh cửa thật sự dẫn đến cơ hội, sinh viên cần xây dựng một hồ sơ có chứng cứ, trong đó không chỉ có bảng điểm mà còn có những case study, dự án hay kết quả có thể đo lường được. Song song với đó, việc rèn luyện kỹ năng số và kỹ năng mềm là điều không thể thiếu: từ ngoại ngữ, khả năng phân tích dữ liệu cho đến teamwork và giao tiếp. Những trải nghiệm thực tế – như kỳ thực tập, hoạt động ngoại khóa hay dự án cộng đồng – sẽ giúp hồ sơ thêm sức nặng và tạo lợi thế cạnh tranh. Và quan trọng, hãy linh hoạt: nếu chưa thể đi đúng ngành học, bạn hoàn toàn có thể bắt đầu ở những công việc gần với kỹ năng cốt lõi, để vừa tích lũy kinh nghiệm, vừa tránh rơi vào tình trạng “giảm lương do lệch nghề”.

Tấm bằng luôn có giá trị, nhưng nó chỉ là một phần trong hành trang vào đời. Giấc mơ việc làm sẽ khó trở thành hiện thực nếu sinh viên chỉ dừng lại ở tấm bằng mà không chủ động bồi đắp kỹ năng, tích lũy trải nghiệm và rèn khả năng thích ứng với thị trường lao động đầy biến động. Khoảnh khắc nhận bằng tốt nghiệp vì thế không phải dấu chấm hết của một hành trình, mà chính là điểm khởi đầu thực sự cho sự nghiệp mà mỗi người sẽ phải tự xây dựng từng bước một.

Nguồn ảnh: Canva

Nguồn: Tổng cục Thống kê (2025). Thông cáo báo chí tình hình lao động – việc làm quý II/2025